Foto bij het artikel Betaalgedrag volgen met publieke betaaldata
Foto van pprasantasahooo op Pixabay

Consumentengedrag

Betaalgedrag volgen met publieke betaaldata

Betaalgedrag volgen begint met een concrete indicator: de betaalmethode aan de kassa of het apparaat waarmee online aankopen worden gedaan.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Consumentendata.

Publieke betaaldata: bronnen en meeteenheden

Betaalgedrag volgen begint met een concrete indicator: de betaalmethode aan de kassa of het apparaat waarmee online aankopen worden gedaan. Over elektronische betaalmiddelen zijn publieke cijfers beschikbaar, bijvoorbeeld van Betaalvereniging Nederland. Leg per indicator de naam, periode, populatie en meeteenheid vast, zodat veranderingen in betaalgedrag herkenbaar blijven.

Controleer per onderdeel welke betalingen, apparaten en periode het betreft. Noteer de bronvermelding die de publicatie zelf geeft naast de naam van het onderdeel, zodat duidelijk is waar de cijfers vandaan komen.

Controleer per bron welke periode, populatie en betaalmethode de cijfers precies beschrijven. Zet cijfers over kassabetalingen niet zonder meer naast cijfers over online betalingen of over apparaten.

Een concrete betaalindicator is het aandeel contactloze betalingen op het totale aantal pinbetalingen. In de cijfers van Betaalvereniging Nederland over 2017 steeg dit aandeel van 24 procent eind 2016 naar 49 procent eind 2017. Noteer bij zo'n reeks altijd de periode en de afbakening.

Noteer bij elke reeks de eigenaar en de bron, zodat hergebruik controleerbaar blijft.

Noteer een aandeel altijd met de periode, populatie en meeteenheid die de bron noemt. Een aandeel is geen gemiddeld aankoopbedrag; gebruik voor een bedragsvraag een aparte bedragsmaat met eigen bron en afbakening.

Het CBS biedt drie interfaces (API's) met open data. Alle datasets die via StatLine te bekijken en te downloaden zijn, worden ook als open data aangeboden en zijn als CSV-bestanden te downloaden.

Controleer bij hergebruik de voorwaarden van de afzonderlijke dataset. Ga er niet zonder controle van uit dat voorwaarden voor iedere reeks gelijk zijn.

Data.overheid.nl beschrijft Nederlandse overheidsdata die open of gesloten kunnen zijn. Niet elke dataset is open. Voor niet-open gegevens is een aparte route nodig, bijvoorbeeld een dataverzoek.

Het CBS versleutelt ontvangen gegevens direct, publiceert nooit herkenbare gegevens en verstrekt geen herkenbare gegevens aan externe partijen.

Betaalstatistieken vinden in publieke databronnen

Start bij data.overheid.nl, het nationale dataportaal. Het beschrijft datasets van Nederlandse overheidsorganisaties: inhoud, eigenaar en beschikbaarstelling.

Het portaal beheert de data niet zelf, maar verwijst naar de aanbieder, bijvoorbeeld via een downloadlink.

Het portaal bevat onder meer datasets van het CBS. Zoek op concrete tabelbeschrijvingen en controleer de eigenaar en beschikbaarstelling.

Begin in het portaal bij een relevant thema, bijvoorbeeld Economie. Zoek vervolgens op de volledige tabeltitel of op periode; zo vindt u een gerichte dataset in plaats van een algemene indicator.

Begin voor een betaalreeks bij een gepubliceerde betaalindicator die past bij uw vraag, bijvoorbeeld het aandeel contactloze pinbetalingen. Neem de omschrijving over van de reeks die u daadwerkelijk gebruikt, met periode en afbakening.

CBS-statistiek omvat onder meer inflatie en prijsontwikkelingen. Gebruik een prijsreeks als context wanneer u een verandering in betaalgedrag onderzoekt, niet als vervanging van de betaalindicator. Een hogere prijs en een andere betaalmethode beschrijven verschillende aspecten van consumentengedrag en horen daarom in afzonderlijke kolommen van de analyse.

Concrete vindplaatsen voor publieke data zijn CBS StatLine en data.overheid.nl. Voor betaalreeksen gebruikt u daarnaast een gepubliceerde betaalindicator, zoals de cijfers van Betaalvereniging Nederland over elektronische betaalmiddelen. Het CBS biedt drie interfaces (API's) met open data; OData API's maken geautomatiseerd inlezen mogelijk volgens het OData-protocol.

Het CBS werkt aan OData 4; de Nederlandstalige tabellen van het CBS zijn via StatLine en als open data beschikbaar.

Ook nieuwsberichten, webpagina's, veelgebruikte cijfers en de publicatiekalender zijn via een API beschikbaar. Daarmee kunt u periodiek verversen; voor een eenmalige, controleerbare download volstaat een CSV-bestand.

Het CBS gebruikt naast enquêtes steeds vaker bestaande registraties, waaronder het bevolkingsregister en registers van de Kamer van Koophandel. Daarnaast gebruikt het CBS kassascangegevens van supermarkten voor het berekenen van prijsontwikkelingen.

Let op de afbakening van een betaalindicator: een verschuiving tussen apparaten is iets anders dan een verschuiving tussen betaalmethoden. Neem de omschrijving van de bron over.

Gebruikers kunnen dataverzoeken indienen voor nog niet ontsloten gegevens. De wettelijke basis voor hergebruik ligt onder meer in de Wet hergebruik overheidsinformatie.

Voor hergebruik van StatLine-tools door overheidsinstellingen bestaat StatLine voor derden; die datasets worden ook in het dataportaal van de overheid aangeboden.

Noteer of u een aantal, een bedrag of een aandeel gebruikt: elk beantwoordt een andere vraag en vraagt een eigen weergave. Neem de definities en afbakening over zoals de bron die geeft.

Noteer bij elke reeks de eigenaar, meeteenheid, periode en publicatiewijze. Let bij het vergelijken op het verschil tussen gemiddelde bedragen en aandelen; die zijn niet zonder meer uitwisselbaar.

Belangrijkste bronnen voor publieke betaaldata in Nederland

CBS StatLine
Open data via API en CSV; inclusief betaalreeksen en prijsontwikkelingen
data.overheid.nl
Nationaal dataportaal met toegang tot open en gesloten datasets van overheidsorganisaties
Betaalvereniging Nederland
Gepubliceerde cijfers over elektronische betaalmiddelen, inclusief contactloze betalingen

Publieke betaaldata ophalen en klaarzetten

Kies een OData API als u periodiek wilt verversen; voor een eenmalige, controleerbare download volstaat een CSV-bestand. Het CBS levert beide.

Begin bij een gepubliceerde betaalindicator die past bij uw vraag. Neem het gepubliceerde aandeel over en bewaar de omschrijving van de periode bij de waarde. Noteer vervolgens publicatietitel, onderdeel, meeteenheid en raadpleegdatum in uw werkbestand. Kies een CSV-download of OData API alleen wanneer de gekozen aanbieder die route beschikbaar stelt.

Concrete route op data.overheid.nl: kies 'Hulp bij zoeken naar datasets', open 'Thema's' en selecteer een thema. Gebruik daarna 'Zoeken naar data' en open de datasetbeschrijving met eigenaar, inhoud en beschikbaarstelling.

Voor nog niet open gegevens kiest u 'Contact met data-eigenaren' en daarna 'Doe een dataverzoek'. Het team van data.overheid.nl zorgt dat het verzoek bij de juiste overheidsorganisatie terechtkomt.

CBS-route: zoek in StatLine op tabeltitel of periode. Noteer welke tabel en periode u gebruikt.

Controleer in de tabelbeschrijving welke maatstaf en periode de reeks bevat. Gebruik voor een actuele analyse een reeks die volgens de beschrijving actueel is en controleer de gekozen periode.

Controleer ook actualiteit en beschikbaarheid. Elke dataset kan afzonderlijk vernieuwd worden en het CBS garandeert niet dat de website foutloos of ononderbroken functioneert.

Zet de betaalindicator op een tijdas en houd de eenheid gedurende de reeks gelijk. Bewaar bij ieder meetpunt de populatie en de gebruikte tijdsaanduiding, zodat een verandering van afbakening niet ongemerkt als gedragsverandering verschijnt. Plaats een eventuele prijsreeks in een afzonderlijk paneel met een eigen schaal; tel de waarden niet bij betaalpercentages op.

Een concrete start: neem het aandeel contactloze pinbetalingen over de perioden die de bron noemt en zet die op een tijdas. In de cijfers van Betaalvereniging Nederland over 2017 steeg dit aandeel van 24 procent eind 2016 naar 49 procent eind 2017. Noteer bij elk meetpunt de periode en afbakening.

Definities, populaties en meetmomenten vergelijken

Vergelijk eerst wat een indicator precies beschrijft: een betaalmethode, een apparaat of de beschikbaarheid van een betaalketen. Een verschuiving naar een ander apparaat hoeft niet dezelfde ontwikkeling te zijn als een verschuiving tussen betaalmethoden. Schrijf daarom bij iedere reeks een korte definitie en gebruik die definitie ook in de grafiektitel en toelichting.

Controleer bij een percentage altijd de noemer: waarvan is het een aandeel? Het aandeel contactloze betalingen van Betaalvereniging Nederland over 2017 gaat over pinbetalingen, niet over alle consumentenuitgaven. Bewaar de noemer bij het percentage, zodat een lezer weet welke betalingen de vergelijking omvat.

Supermarkt-kassascangegevens gebruikt het CBS voor het berekenen van prijsontwikkelingen; die meten dus iets anders dan betaalindicatoren. Vergelijk prijsreeksen en betaalindicatoren niet alsof ze hetzelfde meten.

Controleer bij overboekingscijfers welke transacties precies meetellen. Neem de afbakening over die de bron zelf geeft bij een tabel of grafiek.

Beschikbaarheidscijfers van een betaalketen meten iets anders dan de kwaliteit van een statistische reeks of de omvang van consumentenbestedingen. Houd die afbakening apart.

Kies de meeteenheid vanuit de vraag die u wilt beantwoorden. Een transactieaantal beschrijft hoe vaak een betaling voorkomt, een bedrag beschrijft de geldwaarde en een aandeel beschrijft de verdeling binnen een afgebakend totaal. Een aandeel kan veranderen zonder dat u daaruit de ontwikkeling van het totale aantal of bedrag kunt afleiden.

Bewaar de tijdsaanduiding zoals de publicatie die geeft. Maak bronformuleringen zichtbaar en behandel een eindstand niet zonder controle als een jaargemiddelde.

Contactloos betalen met een betaalpas en contactloos betalen met een smartphone of smartwatch zijn verschillende categorieën binnen het betaalgedrag. In de cijfers van Betaalvereniging Nederland over 2017 gaat het aandeel contactloze betalingen over pinbetalingen; welke vorm van contactloos betalen daarbinnen wordt gebruikt, is een afzonderlijke vraag. Neem een kwalitatieve ontwikkeling apart op wanneer u geen bijbehorende waarde overneemt.

Vergelijkbare betaalmethoden: contactloos betalen met pas vs. smartphone

Contactloos betalen met betaalpas
Geïntegreerd in cijfers van Betaalvereniging Nederland over pinbetalingen
Contactloos betalen met smartphone of smartwatch
Afzonderlijke categorie binnen betaalgedrag; niet opgenomen in pinbetalingsserie

Betaalgedrag volgen door de tijd en per betaalmethode

Zet de reeks op een tijdas; zo wordt het patroon zichtbaar. Noteer bij elk meetpunt de periode en de afbakening die de bron geeft.

Een tweede publieke reeks is de Digitale Monitor van ING, een structureel onderzoek onder ruim 1500 Nederlanders. Daarin gaf 43 procent in 2021 de voorkeur aan contactloos betalen, tegen 32 procent in 2019; 31 procent koos in 2021 het liefst voor contactloos betalen met de betaalpas.

Volg een betaalindicator door de tijd en noteer per meetpunt de periode, populatie en meeteenheid.

Vergelijk alleen jaren en categorieën met dezelfde definitie: contactloos betalen mét een betaalpas is iets anders dan betalen met een smartphone of smartwatch. Houd betaalindicatoren apart van uitgaven- en prijsreeksen.

Volg een betaalindicator als afzonderlijke reeks en interpreteer die niet als dezelfde maatstaf als een uitgaven- of prijsreeks.

Maak een werkblad met kolommen voor reeksnaam, periode, eenheid, waarde, populatie en toelichting. Gebruik voor de contactloze reeks steeds Contactloos betalen als naam en bewaar de publicatietitel bij ieder meetpunt. Sorteer vervolgens op periode en teken het aandeel als afzonderlijke lijn; laat ontbrekende waarden leeg in plaats van ze als nul weer te geven.

Gebruik voor het online patroon een afzonderlijke reeks voor het apparaat waarmee aankopen worden gedaan. Neem voor een online betaalmiddel alleen cijfers over die de bron zelf noemt, met periode en afbakening. Benoem een verschuiving in apparaatgebruik als verandering in apparaat, niet als stijging van het bestede bedrag.

Onderscheid beschrijven en verklaren wanneer de smartphoneaandelen naast de contactloze betaalreeks staan. Een gelijktijdige beweging maakt de reeksen nog niet onderling uitwisselbaar en bewijst geen oorzaak. Formuleer eerst de waarneming, daarna een mogelijke verklaring en ten slotte welke aanvullende informatie nodig is om die verklaring te toetsen.

Controleer voor een vervolg op online betaalcijfers of periode en omschrijving aansluiten voordat u meetpunten samenvoegt. Bewaar anders afzonderlijke reeksen met hun eigen bronvermelding; overeenkomstige woorden in een titel zijn onvoldoende om vergelijkbaarheid vast te stellen.

Maak voor een marktanalyse aparte weergaven voor betalen aan de kassa en voor het apparaat waarmee online aankopen worden gedaan. Vergelijk binnen iedere weergave de ontwikkeling van dezelfde indicator. Lees daarna de ontwikkelingen naast elkaar om zakelijke vragen te formuleren, bijvoorbeeld over de inrichting van het betaalproces of de bruikbaarheid van een mobiele aankooproute.

Landelijke cijfers over betalen aan de toonbank hebben een eigen afbakening. Gebruik die landelijke afbakening als context voor een winkel of vestiging, niet als gemeten uitkomst voor die locatie. Voor een lokale vergelijking heeft u eigen waarnemingen nodig met een overeenkomstige definitie van de betaalcategorieën.

Zet eigen waarnemingen pas naast een publieke betaalindicator nadat u de populatie en meeteenheid heeft beschreven. Een winkelbestand kan bijvoorbeeld een andere klantenmix bevatten dan de populatie achter een landelijk cijfer. Benoem een afwijking daarom eerst als verschil tussen de waarnemingen en onderzoek vervolgens welke omstandigheden het verschil kunnen verklaren.

Concrete bronnen voor open data zijn CBS-open-data en het dataportaal van de overheid. Gebruik daarnaast een gepubliceerde betaalindicator als u betaalgedrag wilt volgen. Controleer per reeks de eigenaar, periode en meeteenheid.

Privacy, aggregatie en herleidbaarheid waarborgen

Voorkom herleidbaarheid door te aggregeren en kleine aantallen te vermijden. Het CBS versleutelt ontvangen gegevens direct, waardoor individuele gegevens niet meer herkenbaar en herleidbaar zijn; statistisch onderzoek gebeurt met de versleutelde gegevens.

Het CBS publiceert nooit herkenbare gegevens en verstrekt die niet aan externe partijen. Externe deskundigen toetsen de privacymaatregelen regulier.

Voor gegevens die niet als open data beschikbaar zijn, kunt u via data.overheid.nl een dataverzoek indienen. Het team van data.overheid.nl zorgt dat het verzoek bij de juiste overheidsorganisatie terechtkomt.

Voor analyses op basis van open overheidsdata en CBS-statistiek werkt u op geaggregeerd niveau. Werk met aggregatieniveaus die publicatie toestaan, onderdruk cellen met kleine aantallen en vermijd combinaties van kenmerken die personen kunnen identificeren.

Het CBS versleutelt ontvangen gegevens direct en publiceert nooit herkenbare gegevens. Werk daarom met geaggregeerde data en vermijd herleidbare combinaties.

Controleer bij het duiden van kleine verschillen de beperkingen van de gebruikte reeks. Zet betaalindicatoren niet gelijk aan individuele aankoopgegevens.

Gebruik voor het volgen van een publiek betaalpatroon de gepubliceerde uitkomsten. Daarvoor hoeft u geen individuele betaalgegevens aan uw werkbestand toe te voegen. Houd een eventuele analyse van eigen klantgegevens gescheiden en deel voor de vergelijking alleen uitkomsten die niet tot personen te herleiden zijn.

CBS-statistieken zijn via StatLine en data.overheid.nl beschikbaar als open data. Voor betaalgedrag gebruikt u een afzonderlijke betaalindicator. De bronnen beschrijven verschillende gegevens en zijn niet onderling uitwisselbaar.

Controlelijst bij het hergebruik van publieke betaaldata

  • Aggregeren om herleidbaarheid te voorkomenJa
  • Kleine aantallen vermijdenJa
  • Gebruik alleen geaggregeerde data, geen individuele transactiesJa
  • Bronvermelding opnemen met publicatietitel, periode en meeteenheidJa
  • Verschillende indicatoren apart houden (betaalmethode vs. bedrag vs. prijs)Ja

Van betaalpatroon naar een zakelijke beslisvraag

Koppel het betaalpatroon aan een concrete zakelijke vraag: werkt de mobiele aankooproute goed, zijn betaalopties duidelijk of wijkt het gebruik in een vestiging af van het landelijke patroon? Kies vervolgens de indicator die daadwerkelijk bij die vraag past. Leg vooraf vast welke eigen waarneming aanleiding geeft om het betaalproces te onderzoeken of aan te passen.

Gebruik een verschuiving in apparaatgebruik bij online aankopen als aanleiding om de mobiele klantreis te toetsen. Onderzoek vervolgens met eigen waarnemingen waar bezoekers afhaken; een landelijk apparaataandeel toont op zichzelf niet welke stap in uw aankoopproces verbetering vraagt.

Gebruik prijsontwikkelingen om een geldbedrag te duiden, niet om een verandering in betaalmethode te verklaren. Een hoger besteed bedrag kan samenhangen met hogere prijzen, meer gekochte producten of een andere productmix. Een betaalpercentage onderscheidt die mogelijkheden niet, zodat een conclusie over bestedingen afzonderlijke gegevens over bedragen en aankopen vraagt.

Vergelijk het aandeel contactloze betalingen in uw eigen winkel alleen met een publieke contactloze indicator wanneer de noemer overeenkomt. Gebruikt uw eigen rapport een andere noemer, dan meet dat iets anders. Pas de eigen selectie aan of toon beide uitkomsten afzonderlijk met een duidelijke omschrijving.

Vertaal een hoog contactloos aandeel niet rechtstreeks naar omzetgroei of hogere bestedingen per klant. Een aandeel contactloze pinbetalingen bevat geen gemiddeld aankoopbedrag. Gebruik voor een omzetvraag afzonderlijke bedragen en transactieaantallen uit uw eigen administratie, en houd de uitkomst naast het publieke betaalpatroon.

Maak van een gevonden verschil een toetsbare zakelijke hypothese, bijvoorbeeld dat een onduidelijke betaalkeuze het aankoopproces bemoeilijkt. Onderzoek die hypothese met waarnemingen uit het eigen proces en vergelijk perioden met een overeenkomstige afbakening. Noteer ook andere veranderingen die de uitkomst kunnen beïnvloeden, zodat een verbetering niet automatisch aan één ingreep wordt toegeschreven.

Sluit de analyse af met een waarneming, een zakelijke betekenis en een vervolghandeling. Houd de waarneming dicht bij de gebruikte betaalindicator en formuleer de betekenis als onderbouwde interpretatie. Kies vervolgens een gerichte controle of aanpassing waarvan het resultaat met dezelfde meeteenheid kan worden gevolgd; zo blijft de beslissing verbonden aan wat daadwerkelijk is gemeten.

Betaalreeksen delen voor een herhaalbare analyse

Deel een betaalanalyse zo dat collega’s dezelfde selectie en vergelijking kunnen herhalen. Voeg naast de grafiek een compact bronregister toe met publicatietitel, onderdeel, periode, populatie en meeteenheid. Bewaar eigen winkelgegevens afzonderlijk van publieke cijfers en maak in de toelichting zichtbaar welke uitkomst uit welke bron komt.

Deel de reeksnaam, periode en meeteenheid, zodat inwoners en onderzoekers dezelfde gepubliceerde reeks kunnen naspelen.

Inwoners, onderzoekers en beleidsmakers kunnen samen patronen volgen via gepubliceerde, geaggregeerde datasets, metadata en dataverzoeken. Data.overheid.nl ondersteunt kennisdeling en samenwerking rond open data en brengt vraag en aanbod bij elkaar.

Deel herkomst, versie, peildatum en aggregatieniveau. Zo kunnen inwoners en onderzoekers dezelfde gepubliceerde reeksen volgen.

Noem de reeks die u deelt bij naam en vermeld de gebruikte periode en welke maatstaf u gebruikt; zo kunnen anderen dezelfde maatstaf volgen.

Bij het delen van uitkomsten zijn de datasetbeschrijving, de tabeltitel en de gebruiksvoorwaarden relevante informatie. Controleer voor iedere dataset de voorwaarden en deel de gebruikte tabel en meetperiode erbij.

Controleer vóór het delen of de gekozen tabel werkelijk de bedoelde periode en maatstaf bevat. Zet uitkomsten uit verschillende bronnen daarom niet zonder toelichting naast elkaar.

Deel concrete vindplaatsen: CBS StatLine en data.overheid.nl voor beschikbare open data, en een gepubliceerde betaalindicator voor betaalgedrag, bijvoorbeeld de cijfers van Betaalvereniging Nederland over elektronische betaalmiddelen. Vermeld bij elke reeks de titel, periode, meeteenheid en versie die u gebruikte, zodat inwoners en onderzoekers de juiste uitkomst kunnen terugvinden.

Meer uit Consumentengedrag