Foto bij het artikel Doelgroepafbakening met CBS-buurten en bevolkingskenmerken
Foto van leonidaltman op Pixabay

Doelgroepanalyse

Doelgroepafbakening met CBS-buurten en bevolkingskenmerken

StatLine-publicatie Kerncijfers wijken en buurten (KWB) levert kerncijfers voor alle Nederlandse wijken en buurten.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Consumentendata.

Waarom CBS-buurten gebruiken voor doelgroepafbakening?

StatLine-publicatie Kerncijfers wijken en buurten (KWB) levert kerncijfers voor alle Nederlandse wijken en buurten. Voor veel doelgroepvraagstukken is de gemeente te grof: een wijkgerichte mailing, voorlichtingscampagne of aanbod voor een specifieke bewonersgroep bakent u af binnen buurten waar die doelgroep geconcentreerd is.

Bij doelgroepafbakening met KWB selecteert u buurten op kenmerken die als aparte variabelen in de tabel staan: aantal inwoners, leeftijdsgroepen, herkomst, burgerlijke staat, huishoudenssamenstelling, woningtype en gemiddelde WOZ-waarde. Een gebiedsselectie kan bijvoorbeeld bestaan uit buurten waar 65-plussers sterk vertegenwoordigd zijn én zowel het percentage eengezinswoningen als het percentage koopwoningen hoog is. Doordat de cijfers per buurt een vaste codering hebben, sluit zo'n selectie aan op één landelijke indeling in plaats van op een zelfgemaakte gebiedsindeling.

Buurtindeling, codering en beschikbare CBS-bronnen

Selecteren begint bij de regioaanduiding. In KWB bestaat die uit gemeentenaam (naam), soort regio (omschrijving), codering (code) en indelingswijziging gemeente, wijk, buurt (code). Met 'soort regio' filtert u op het gewenste niveau, zodat u gemeente- en buurtregels niet per ongeluk door elkaar haalt; met de codering bouwt u een reproduceerbare selectie op.

In de regioaanduiding van KWB staat de variabele 'indelingswijziging gemeente, wijk, buurt (code)'.

De beschikbare bronnen verschillen in dekking en vorm. Er zijn StatLine-tabellen Kerncijfers wijken en buurten (onder meer 2024 en 2025) en de reeks Kerncijfers wijken en buurten 2004-2026. Voor 1995-2003 bestaan eerdere StatLine-publicaties met kerncijfers over wijken en buurten.

Verder zijn er de Nabijheidsstatistieken per wijk/buurt, de tijdreeks wijk- en buurtcijfers en de StatLine-publicatie 'Wijken en buurten; volgtijdelijk 2009' met volgtijdelijk vergelijkbare cijfers.

Vanaf 2013 is de opzet anders: elk jaar verschijnt in een afzonderlijke tabel, met de cijfers voor 2013 in Kerncijfers wijken en buurten 2013 en de cijfers over 2009-2012 in Kerncijfers wijken en buurten 2009-2012.

De toelichtingen geven een overzicht van de inhoud van de StatLine-tabel en van de peiljaren waarvoor de variabelen beschikbaar zijn; raadpleeg die toelichting voordat u variabelen uit verschillende jaren naast elkaar zet.

Bevolkingskenmerken als selectiecriteria

De bevolkingsblokken in KWB bevatten: aantal inwoners; geslacht (mannen, vrouwen); leeftijdsgroepen 0 tot 15 jaar, 15 tot 25 jaar, 25 tot 45 jaar, 45 tot 65 jaar en 65 jaar of ouder; en burgerlijke staat (ongehuwd, gehuwd, gescheiden, verweduwd).

Daarnaast: bevolking naar herkomst met herkomstland Nederland, Europa (exclusief Nederland) en Buiten Europa; geboorteland, onderverdeeld in geboren in Nederland (Nederland, Europa exclusief Nederland, Buiten Europa) en geboren buiten Nederland (Europa exclusief Nederland, Buiten Europa); geboorte en sterfte (totaal en relatief per 1 000 inwoners); particuliere huishoudens; en bevolkingsdichtheid (aantal inwoners per km²).

Deze variabelen staan als aantallen in de tabel, behalve geboorte en sterfte relatief (per 1 000 inwoners) en bevolkingsdichtheid (inwoners per km²). Voor doelgroepafbakening berekent u aandelen zelf: het aandeel inwoners van 65 jaar of ouder is het aantal 65-plussers gedeeld door het aantal inwoners, en het aandeel eenpersoonshuishoudens is het aantal eenpersoonshuishoudens gedeeld door het totaal aantal particuliere huishoudens. Aandelen in plaats van absolute aantallen voorkomen dat u alleen grote buurten selecteert.

De herkomstvariabelen maken een fijnere afbakening mogelijk dan alleen 'met of zonder migratieachtergrond'. Omdat de tabel zowel herkomstland als geboorteland bevat, kunt u onderscheid maken tussen inwoners met herkomstland buiten Europa die in Nederland zijn geboren en inwoners die buiten Nederland zijn geboren. Deze kenmerken staan als afzonderlijke variabelen naast de leeftijdsgroepen en de huishoudenskenmerken.

Huishoudens en woningkenmerken als aanvulling

Onder particuliere huishoudens geeft KWB huishoudens totaal, eenpersoonshuishoudens, huishoudens zonder kinderen, huishoudens met kinderen en de gemiddelde huishoudensgrootte. Daarmee definieert u doelgroepen naar huishoudensvorm in plaats van individu: eenpersoonshuishoudens, gezinnen met kinderen of juist huishoudens zonder kinderen. De gemiddelde huishoudensgrootte werkt als tweede criterium, bijvoorbeeld om buurten met veel kleine huishoudens te scheiden van buurten met grote gezinnen.

Het blok Wonen en vastgoed levert woningvoorraad, nieuwbouw woningen, niet-woningvoorraad, nieuwbouw niet-woningen, de gemiddelde WOZ-waarde van woningen (x 1 000 euro), het percentage onbewoonde woningen en de woningvoorraad naar type: percentage eengezinswoning, tussenwoning (eengezins), hoekwoning (eengezins), twee-onder-één-kap-woning (eengezins), vrijstaande woning (eengezins) en meergezinswoning. Daarnaast is er de categorie woningen naar eigendom, met het percentage koopwoningen.

Een buurt met een sterke 65-plusconcentratie én veel eengezins- en koopwoningen vraagt om ander beleid of aanbod dan een buurt waar 65-plussers talrijk zijn maar meergezinswoningen overheersen. Leeftijd en woningtype staan in KWB als afzonderlijke buurtkenmerken, niet als kruistabel; zulke buurten vergelijkt u door beide kenmerken naast elkaar te leggen. Nieuwbouw woningen en nieuwbouw niet-woningen markeren buurten waar de voorraad in beweging is; de gemiddelde WOZ-waarde (x 1 000 euro) en het percentage onbewoonde woningen geven een indicatie van de positie van de buurt op de woningmarkt.

Afstand en dichtheid van voorzieningen

De Nabijheidsstatistieken geven voor elke gemeente, wijk en buurt cijfers over de afstand tot voorzieningen en de dichtheid van voorzieningen. Een beperkte selectie van variabelen uit deze tabellen staat ook in de tabel Kerncijfers wijken en buurten; voor maatwerk is de publicatie als los jaarbestand in Excel beschikbaar. Wie de volledige set voorzieningenindicatoren wil, is aangewezen op het losse bestand; wie met een compacte set toe kan, vindt die in KWB zelf.

Ruimtelijke afbakening van doelgroepen met een specifieke voorzieningenbehoefte wordt mogelijk door twee lagen te combineren: bevolkings- en huishoudenskenmerken uit KWB enerzijds, afstand tot en dichtheid van voorzieningen anderzijds. Zo selecteert u buurten met veel 65-plussers waar de afstand tot bepaalde voorzieningen groot is, of juist buurten waar de dichtheid van voorzieningen hoog is en een extra locatie minder nodig is. Omdat de nabijheidscijfers op hetzelfde niveau (gemeente, wijk, buurt) beschikbaar zijn als KWB, kunt u beide selecties op dezelfde regioaanduiding en codering leggen.

Selecteren en visualiseren met Cijfers op de kaart

Cijfers op de Kaart is een visualisatie waarin u regionale statistieken in kaartvorm bekijkt. In de huidige versie zijn cijfers beschikbaar op gemeente-, wijk- en buurtniveau, van diverse thema's waaronder bevolking, energie en arbeid. Daarmee ziet u in een vroeg stadium van een doelgroepafbakening waar relevante indicatoren ruimtelijk clusteren, voordat u een exacte selectie in KWB opstelt.

De werkwijze: kies een thema en indicator, zoom terug naar gemeenteniveau om het patroon te zien en zoom daarna in op wijken en buurten om kandidaatgebieden aan te wijzen. Noteer de buurtcodes van de overblijvende gebieden.

Die codes gebruikt u in de KWB-tabel of het KWB-Excelbestand om de buurten te controleren op de bevolkings- en woningkenmerken die uw doelgroep definiëren. Zo voorkomt u dat u een visueel herkend cluster op de kaart aanziet voor een doelgroep: de kaart wijst gebieden aan, de KWB-cijfers onderbouwen de afbakening.

Trends en volgtijdelijkheid in de afbakening

Als onderdeel van het meerjarenprogramma van het CBS 2024-2028 is een tijdreeks gemaakt op wijk- en buurtniveau voor de thema's inkomen en vermogen, demografie en vastgoed en woningmarkt.

Deze tijdreeks is gebaseerd op de regionale indelingen van 2025: voor de berekeningen over de verschillende jaren is consequent uitgegaan van de buurt-, wijk- en gemeentekaart met peildatum 1 januari 2025. De tijdreeks voor demografie en vastgoed en woningmarkt loopt van 2015 tot en met 2025; voor inkomen en vermogen loopt de reeks van 2011 tot en met 2024.

Die vaste kaart met peildatum 1 januari 2025 is het praktische voordeel: u volgt een buurt in de tijd zonder dat grenswijzigingen de reeks vertekenen. Gebruik de tijdreeks wanneer u wilt weten of een doelgroep in een buurt groeit of krimpt, en niet alleen hoeveel leden van de doelgroep er nu zijn.

Naast deze reeks bestaat de StatLine-publicatie 'Wijken en buurten; volgtijdelijk 2009', met voor het hele land, uitgesplitst naar gemeente, wijk en buurt, enige volgtijdelijk vergelijkbare cijfers; ook deze publicaties zijn als losse jaarbestanden in Excel beschikbaar. Voor perioden of thema's die buiten de tijdreeks vallen, is de volgtijdelijk vergelijkbare reeks het alternatief.

Tijdreeks demografie en woningmarkt (2015–2025)

  1. 2015
    Peildatum: 1 januari 2025 (gebaseerd op vaste kaart)
  2. 2020
    Peildatum: 1 januari 2025 (consistente indeling)
  3. 2025
    Laatste peiljaar in tijdreeks; basis voor alle jaren

Praktische stappen en beperkingen bij downloaden

KWB is beschikbaar via StatLine en als Excelbestand met wijk- en buurtcijfers per jaar. Selecteert u elke gemeente, wijk en buurt tegelijk, dan kunt u de cijfers niet vanuit StatLine downloaden; gebruik dan het Excelbestand per jaar.

Die beperking bepaalt uw werkvolgorde: gebruik StatLine voor één of enkele regio's of jaren, en stap over op het jaarbestand zodra u volledige landelijke dekking wilt, dat wil zeggen alle eenheden tegelijk.

De eerdere StatLine-publicaties met kerncijfers over wijken en buurten (1995-2003) zijn wel te downloaden, maar bevatten een zeer grote hoeveelheid data; daarom zijn ook deze publicaties als losse jaarbestanden in Excel beschikbaar.

Daarnaast is er een jaarplanning kerncijfers wijken en buurten; documenteer per bron het peiljaar van elke gebruikte variabele.

Stappenplan voor doelgroepafbakening met CBS-buurten

  1. Kies thema en indicator in Cijfers op de KaartZoom uit naar gemeenteniveau om patronen te zien
  2. Zoom in op wijken en buurtenIdentificeer kandidaatgebieden op basis van visuele cluster
  3. Noteer buurtcodesGebruik deze codes voor controle in KWB-tabel
  4. Controleer kenmerken in KWBBekijk bevolkings-, huishoudens- en woningkenmerken per buurt
  5. Gebruik tijdreeksen voor trendanalyseBepaal of doelgroep groeit of krimpt over tijd

Voordelen en beperkingen van het gebruik van CBS-buurten

Voordelen
Consistente landelijke codering, volgtijdelijke data, ruimtelijke vergelijkbaarheid, gratis toegang via StatLine
Beperkingen
Downloadbeperking bij massale selectie, grote datasets (1995–2003), geen directe kruistabellen in KWB

Meer uit Doelgroepanalyse

Doelgroepanalyse

Persona's maken op basis van openbare consumentendata

Voor persona’s ligt online veel materiaal klaar: profielen op sociale media, posts in hobbyforums, reviews, registers en openbare reacties. Zichtbaar en gratis lijken die bruikbaar.