
Marktomvang
Marktomvang bepalen: van afbakening tot schatting met bronnen
Wie marktomvang wil vaststellen, hoopt op één cijfer. Dat bestaat niet. Een marktomvang volgt altijd uit twee keuzes: welke activiteiten je tot de markt rekent en met welke bronnen je die meet.
Marktomvang is een onderbouwde schatting, geen exact getal
Wie marktomvang wil vaststellen, hoopt op één cijfer. Dat bestaat niet. Een marktomvang volgt altijd uit twee keuzes: welke activiteiten je tot de markt rekent en met welke bronnen je die meet. Twee onderzoekers kunnen daardoor verschillend uitkomen zonder dat een van hen fout zit.
Een bruikbare schatting vraagt om een vaste route: definieer de markt en meeteenheid, kies bronnen, bereken een top-down- en een bottom-up-uitkomst, controleer definities en overlap en verklaar de verschillen. Vergelijk uitkomsten alleen als ze dezelfde periode, geografie en maatstaf gebruiken.
Voor die route zijn CBS StatLine, de SBI2025-codezoeker en de KVK-code concrete hulpmiddelen. CBS StatLine is de databank van het CBS met gratis tabellen en grafieken. De SBI2025-codezoeker classificeert economische activiteiten; elk bedrijf krijgt van KVK een 5-cijferige SBI-code.
Afbakening: wat reken je wel en niet tot de markt?
Begin bij de begrippen. In Nederland staan retail en detailhandel naast elkaar; retail komt uit het Engels. Dat lijkt taal, maar is een afbakeningsvraag: bedoelen een bron met 'retail' en een bron met 'detailhandel' hetzelfde? Vaak niet, en dan kun je cijfers uit beide bronnen niet zomaar optellen.
Een tweede keuze is waar de markt ophoudt. Bij een consumentenmarkt kun je verkoop aan consumenten als grens nemen; zakelijke leveringen vallen dan buiten die definitie. Leg die keuze vast, ook wanneer sectorbronnen een ruimer begrip hanteren.
Andere terugkerende keuzes: alleen fysieke winkels of ook online kanalen, en alleen winkels of ook formules met horeca of cultuur. Kies ook je maatstaf: omzet, aantal vestigingen of bestedingen van consumenten.
Schrijf de gekozen definitie letterlijk op voordat je rekent: welke activiteiten tellen mee, welke niet, over welke periode gaat het en welk geografisch gebied betreft de schatting? Noteer ook de doelgroep en de maatstaf.
Gebruik de SBI2025-codezoeker van CBS als hulpmiddel om activiteiten consistent te benoemen; de SBI is een classificatie van economische activiteiten. Elk bedrijf krijgt van KVK een 5-cijferige code die de belangrijkste economische activiteit aangeeft. Zie de SBI niet als automatische definitie van je markt.
Bronnen beoordelen voor marktafbakening en schatting
In de wetenschap gelden artikelen uit wetenschappelijke tijdschriften (journals) als goede bronnen. Ze moeten aan hoge eisen voldoen, zijn nagenoeg altijd peer-reviewed door onafhankelijke experts en staan vaak in hoog aangeschreven tijdschriften. Google Scholar is een voor de hand liggend startpunt om zulke literatuur te vinden.
Vind je weinig of geen wetenschappelijke artikelen over je onderwerp, dan kun je ook niet-wetenschappelijke bronnen raadplegen, mits je hun betrouwbaarheid beoordeelt. Nieuwsartikelen zijn eveneens een mogelijke bronsoort; kijk steeds of de bron past bij de vraag die je ermee wilt beantwoorden.
Voor Nederlandse marktdata is CBS StatLine de elektronische databank van het CBS. Je kunt er zelf tabellen en grafieken samenstellen, gratis opvragen en downloaden. De tabellen zijn ingedeeld in 24 thema's met subthema's; zoeken kan via trefwoorden, thema-indeling of een kaart met gemeenten en provincies.
Variabelen zijn bijvoorbeeld geslacht, leeftijd en regio. CBS stelt de datasets ook beschikbaar als open data via OData-API's en CSV.
Voor een consistente activiteitenindeling helpt de SBI2025-codezoeker van CBS. De SBI is een classificatie van economische activiteiten; elk bedrijf krijgt van de KVK een 5-cijferige code die de belangrijkste economische activiteit aangeeft. Gebruik de indeling als hulpmiddel bij je afbakening, niet als automatische definitie van je markt.
Voor een top-down-startpunt kun je branchestudies van marktonderzoeksbureaus als Statista, Gartner of IDC gebruiken. Die studies leveren het grote getal waarmee je de top-down-route start.
Bronkwaliteit beoordelen voordat je gaat rekenen
Beoordeel de bron voordat je een cijfer overneemt. Check eerst de auteur: is er een profiel, welke titel heeft die persoon en wat publiceerde de auteur nog meer? Ontbreekt elk spoor van een profiel, dan is dat reden om te twijfelen aan de betrouwbaarheid.
Check daarna de uitgever of het tijdschrift; die keuze kan veel zeggen over de kwaliteit. Let ook op neutraliteit en op mogelijke politieke of commerciële belangen die de informatie kunnen kleuren. Een tentoonstellingscatalogus kan objectief over een kunstenaar schrijven en tegelijk een tentoonstelling promoten. Dat maakt de bron niet onbruikbaar, maar is wel relevant bij het beoordelen van de cijfers.
Een derde check is het aantal verwijzingen. Via Google Scholar zie je hoe vaak een artikel in andere onderzoeken is gebruikt. Vaak geciteerd zijn bewijst niet automatisch dat een bron betrouwbaar is, maar de kans op een goede bron is groter. Publicaties die jouw bron gebruiken, kunnen bovendien aanvullende bronnen opleveren.
Een vierde check is vergelijking met andere bronnen. Leg de cijfers naast elkaar en kijk of de definities, periode en uitkomsten overeenkomen of juist afwijken.
Noteer per bron de marktdefinitie, periode, methode en uitkomst. Zo zie je welke uitkomsten vergelijkbaar zijn en welke niet.
Marktomvang schatten met top-down, bottom-up en TAM/SAM/SOM
Gebruik waar mogelijk twee rekenroutes. Top-down begint met een groot getal uit een branchestudie van bijvoorbeeld Statista, Gartner of IDC en filtert dat stap voor stap terug op regio, branche, bedrijfsgrootte en betalingsbereidheid. Bottom-up begin je bij de individuele klant: tel klanten, toets de prijs en werk van daaruit naar marktomvang.
Maak de marktlagen expliciet: het TAM-SAM-SOM-model onderscheidt drie niveaus van marktomvang en wordt gebruikt voor onder meer businessplannen en go-to-marketstrategieën. Noteer per bron de marktdefinitie, periode, methode en uitkomst, zodat je ziet welke uitkomsten vergelijkbaar zijn.
Reken beide routes parallel door en vergelijk de resultaten. Liggen top-down en bottom-up binnen ongeveer 15 procent van elkaar, dan zijn je aannames solide. Bereken varianten door aannames te wijzigen en leg vast wat dat met de uitkomst doet.
Voor de bottom-up-berekening documenteer je elke aanname en controleer je met een top-down-schatting. Ontdubbel bedrijven voordat je ze optelt: een bedrijf dat in meer dan één categorie voorkomt, mag in de totale markt maar eenmaal meetellen. Tel deelmarkten alleen op als ze elkaar uitsluiten; anders splits je de overlap volgens een vooraf gekozen regel.
Combineer vergelijkbare schattingen met een gewogen gemiddelde. Leg per bron uit hoe de definitie, dekking, periode en methode het gewicht bepalen.
Blurring meenemen in de marktafbakening
Markten staan niet stil. Blurring betekent dat het traditionele beeld van de oorspronkelijke functies van branches vervaagt: activiteiten op het gebied van retail, horeca, cultuur en eventueel andere functies komen samen in één bedrijf. Het doel is klanten langer vast te houden door hun behoefte extra te prikkelen in één belevingswereld.
Leg voor gemengde formules vooraf een toerekeningsregel vast. Neem alleen de omzet mee die bij de gekozen marktdefinitie hoort, en splits gezamenlijke omzet met een vaste, uitlegbare verdeelsleutel. Benoem apart welke omzet buiten de afbakening valt.
Bij een kledingwinkel met een koffiebar leg je dus vast of horecaomzet meetelt. Als een bron die omzet niet uitsplitst, bereken je twee varianten: één waarin zij wel meetelt en één waarin zij buiten de markt blijft. Zo wordt zichtbaar welk deel van de bandbreedte voortkomt uit de afbakening.
Consumentenvoorkeuren zijn geen omzetmeting. Gebruik voorkeurenonderzoek daarom hooguit om een keuze over marktgrenzen te onderbouwen, niet als vervanging voor een berekening van de marktwaarde. Een derde van de Nederlanders loopt warm voor blurring; 10 procent is sneller geneigd een winkel te bezoeken waar ook gegeten en gedronken kan worden.
Doe dezelfde toerekening voor verkoop via meerdere kanalen: bepaal of de markt wordt ingedeeld naar product, verkooppunt of afzetkanaal. Tel een transactie niet zowel bij de winkel als bij de online verkoop op. Leg de gekozen indeling vast voordat je bronnen combineert.
Ontbreekt een uitsplitsing naar activiteit of kanaal, maak dan zichtbaar welke aanname je gebruikt. Bereken waar mogelijk een variant met en zonder de betwiste omzet en neem beide uitkomsten mee in de bandbreedte. Zo blijft de onzekerheid controleerbaar.
Voordelen en nadelen van blurring in marktafbakening
- Voordelen
- Verhoogt klantbinding, stimuleert extra bestedingen, reflecteert moderne consumentenbeleving
- Nadelen
- Verstoort marktdefinitie, vereist complexe toerekeningsregels, kan leiden tot overschatting
Marktomvang bepalen: van afbakening naar schatting
Begin met het vastleggen van activiteiten, doelgroep, periode, gebied en maatstaf. Kies daarna de passende rekenroute: top-down, of voor een zakelijke markt bottom-up. Bepaal vooraf hoe je gemengde formules en overlappende categorieën behandelt.
De SBI2025-codezoeker van CBS helpt om economische activiteiten consistent te benoemen; de KVK geeft elk bedrijf een 5-cijferige SBI-code. CBS StatLine levert gratis tabellen en grafieken die je zelf kunt samenstellen en downloaden. Bereken waar mogelijk een top-down-uitkomst en een bottom-up-uitkomst; het TAM-SAM-SOM-model onderscheidt drie niveaus van marktomvang. Ontdubbel bedrijven, weeg alleen vergelijkbare uitkomsten en leg de aannames achter de bandbreedte vast.
Een marktomvang die zo tot stand komt, is geen exact getal maar een onderbouwde schatting. Dat is geen zwakte: het maakt zichtbaar waar de onzekerheid zit en waarover je in gesprek kunt gaan met opdrachtgevers, collega's of financiers.

